تبلیغات
ارتباط با حرم رضوی - بررسی شرایط فرهنگی عصر امام رضا(ع)
اَللّهُمَ صَلِّ عَلی علی بن مُوسَی الِّرِضاالمَرُتَضی اَلاِمامِ التَّقیِّ النَّقیِّ وَ حُجَتِکَ عَلی مَن فَوقَ الاَرضِ وَ مَن تَحتَ الثَّری اَلصِدّیقِ الشَّهیدِ صَلاةً کَثیرَةً تآمَّةً زاکِیَةً مُتَواصِلَةً مِتَواتِرَةً مُتَرادِفَةًکَاَفضَلِ ما صَلَّیتَ عَلی اَحَدٍ مِن اَولیائِکَ

بررسی شرایط فرهنگی عصر امام رضا(ع)

بررسی شرایط فرهنگی عصر امام رضا(ع) در گفتگو با دکتر محمد حسین رجبی دوانی؛
بازگشت به حقیقت رنسانسی که با امام رضا(ع) احیا شد

همان گونه که مطالعه شرایط عصر حضرت امام حسین(ع) فهم عمیق و دقیقی را از نخستین نشانه های جریان مسخ
و نسخ اندیشه دینی و انحراف جامعه اسلامی از خط اصیل دین و در نتیجه علل قیام خونین کربلا به دست می دهد و همین پایه مطالعات تحلیلی اعصار پسین قرار می گیرد و همچنین بررسی عصر امام باقر(ع) و امام صادق(ع)، شناخت درستی از اولین جنبش های نظام مند فکری در قالب «نهضت علمی شیعه» ارایه می دهد، بررسی عصر حضرت رضا(ع) از نظر فرهنگی و سیاسی، بروز تحولات اساسی در این نهضت علمی را نشان می دهد.برای واکاوی بیشتر شرایط فرهنگی و سیاسی عصر امام رضا (ع) با دکتر محمد حسین رجبی دوانی گفتگو کرده ایم که در پی می آید،همراه ما باشید.

ادامه در ادامه مطلب
* ویژگی های فرهنگی و سیاسی عصر امام رضا(ع) چیست؟
** عصر آن حضرت را باید آغاز «تحول فکری مسلمانان و دوره آشنایی با معارف بیرونی» نامید. اگرچه «نهضت ترجمه» از دوران اموی شروع شده و در عصر عباسی به اوج رسیده بود، اما تا پیش از خلافت مأمون، ترجمه ها، عمدتاً، به متون سایر حوزه های غیرفلسفی مربوط می شد،برای توصیف بهتر این شرایط ذکر چند مورد ضرورت دارد: از جمله نقش ویژه عنصر عقلانی در مذهب اعتزال، ترجمه متون منطقی و فلسفی در مرکز توجه قرار گرفت. معتزله، به عنوان نخستین گروه متکلمانی که در آغاز قرن دوم هجری در بصره ظهور یافته بودند، در این دوران با راهیابی به مراکز قدرت، از نفوذ اجتماعی و اقتدار سیاسی کم نظیری برخوردار شدند، به طوری که علاوه بر مأمون، بسیاری از شخصیتهای سیاسی و صاحب نفوذان درباری همچون یحیی بن اکثم، یحیی بن مبارک، ابوالهذیل علاف و ابراهیم بن یسار از پیروان و نظریه پردازان این گروه بودند و بشدت از آن دفاع می کردند. برخورداری عقل گرایان معتزلی از قدرت سیاسی، این سود انکارناپذیر را داشت که راه را برای عرضه اندیشه های گوناگون فلسفی و کلامی گشود و فضایی باز برای جولان آنها فراهم آورد؛ آن گونه که در بازار اندیشه آن روز، هر صاحب اندیشه ای متاع خود به هر قیمتی عرضه می داشت. تشکیل «بیت الحکمه» در مرکز امپراتوری اسلامی و گردآمدن اندیشمندان، محققان و مترجمان در این مرکز علمی و دستیابی به مکتوبات دگراندیشان، فرصت و موقعیتی بی سابقه برای تقابل آرا و افکار پدید آورد، ضمن اینکه وجود دو جریان فکری افراطی، یکی خردگرایی معتزلی و دیگری ظاهرگرایی اهل حدیث و رویاروییِ دشمنانه آنان با هم، یکی دیگر از عوامل بحران ساز است که این عصر را اهمیت و حساسیتی ویژه می بخشد.
* پس می توان گفت، یکی از مهم ترین ویژگی های عصر رضوی، تنوع و تکثر دینی و معرفتی بوده درست است؟
** بله همین طور است و می توان گفت در این میان رأس الجالوت یهودی، جاثلیق مسیحی، نسطاس رومی، فرنبغ مجوسی، یزدانبخت مانوی و متکلمانی چون عمران صابی و سلیمان مروزی، هریک، با آخرین برگ برنده و تیغ برنده خود، از استدلال منطقی گرفته تا شبه استدلال مغالطه و سفسطه به میدان کارزار آمدند. بی تردید تا آن زمان هیچ گاه مباحثات و مناظرات علمی منظم، سازمان یافته، متنوع و پرحجمی به این شکل وجود نداشته است. به گزارش برخی مورخان، گذشته از جلسات گفتگو که گاه میان صاحبان افکار، به تناسب شرایط در می گرفت، به طور مرتب روزهای سه شنبه هر هفته، بزرگانی از یهودیان، نصرانیان، زرتشتیان، زنادقه(مادیون)، ثنویه و...، یک روز کامل در مکانی مخصوص حاضر می شدند و در حضور مأمون به بحث و مناظره می پرداختند.
* قدرت سیاسی معتزله چه فواید و زیانهایی در بر داشت؟
** برخورداری معتزله از قدرت سیاسی، در کنار فوایدی که بدان اشاره شد، زیانهایی را نیز در پی داشت. گرچه خردگرایی معتزله، نوعی آزاداندیشی و تمایل به تکثر معرفتی را اقتضا داشت، تا بدان جا که برخی مورخان ادیان، آنان را نخستین فرقه لیبرال اسلام نامیده اند، اما افراط در عقل گرایی از یک سو و آمیختگی با قدرت سیاسی از سوی دیگر، بحرانهای اساسی را در حوزه دین و فرهنگ آفرید. شاید بتوان دوران حضور معتزله در حاکمیت سیاسی را نخستین تجربه ای دانست که در آن به گونه ای برجسته، الگوی نادرستی از درهم آمیزی «قدرت» و «اندیشه» به ظهور پیوست. معتزلیان که در مواجهه با ادیان و نحله های کلامی، آن همه تساهل و سماحت نشان می دادند، در مواجهه با ظاهرگرایان و سنت طلبان افراطی، که به «اهل حدیث» مشهور بودند و در واقع مهمترین و اصلی ترین رقابت و تقابل فکری را با اندیشه اعتزال داشتند، بسیار خشن و نابردبار رفتار می کردند تا آنجا که مأمون، امام «احمدبن حنبل»، پیشوای مکتب حنبلی، را به جرم انکار نظریه معتزله در حدوث و مخلوقیت قرآن، تازیانه زد وزندانی کرد.
* در عصر امام رضا(ع) اندیشه های ناب اسلامی با چه چالش هایی مواجه شده بود؟
** اندیشه اصیل اسلامی، که در مکتب اهل بیت(ع) ظهور یافته بود، با چالشهای فکری و اعتقادی چندگانه در داخل حوزه اسلامی و خارج از آن روبه رو بود. اگر اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم هجری، عصر ظهور نحله های کلامی و شکل گیری مباحث درون دینی و در نتیجه پیدایش نوعی تکثر دینی است، در عصر حضرت رضا(ع) علاوه بر تکثر، تنوع و تعمیق این مباحث، چالشهای برون دینی و ظهور تکثر معرفتی بر آن افزوده شد. در چنین شرایطی امام(ع) باید از یک سو شبهاتی را که اصل اندیشه دینی را مورد پرسش قرار می داد، پاسخ دهد و از اصالت و حقانیت آن دفاع کند و از سوی دیگر تعارضهای درون حوزه تفکر دینی را حل کند. عقل گرایی معتزله، به خودی خود، آنان را به تفکر عقلانی شیعه نزدیک می ساخت، اما شواهد نشان می دهد که این گرایش معتزله، متأثر از اندیشه های یونانی و برون دینی بود و در نتیجه، به دلیل محرومیت از یک الگوی تعادلی، مسیر افراط را برگزیدند و چه بسا ناخواسته به نفی برخی از ظواهر و سنتهای دینی پرداختند؛ بخصوص اینکه در طرف مقابل، منادیان شناخته شده سنت، که علم مخالفت با خردگرایی را بر دوش می کشیدند، افراطیانی بودند که به بهانه وحی، عقل را تعطیل می کردند و همین کشمکش، فضای فکری آن روز را بشدت دوقطبی و شکننده کرده بود. حضرت رضا(ع) کوشید در کشاکش دو جریان افراطی، با ایجاد موازنه میان عقل و نقل و تبیین نحوه تعامل آن دو، «اعتدال و عقلانیت اسلام» را توأمان به اثبات برساند و به همین دلیل بخش عمده ای از مباحثات و مناظرات آن حضرت در این راستا انجام گرفته است.
* ثامن الحجج(ع) برای استحکام نهضت شیعی چه تدابیری را مد نظر قرار داد؟
** نقش بی بدیلی که امام رضا(ع) در فرایند نهضت علمی شیعه، که امامان معصوم(ع) بنیان گذار و آغازگر آن بودند، ایفا نمود، تبیین علمی و عملی جایگاه عنصر عقلانیت در اندیشه اسلامی شیعی است. پرداختن به همین ضرورت را می توان یکی از چند دلیل اصلی برانگیزنده پذیرش ولایتعهدی از سوی آن حضرت برشمرد. مناظره و گفتگو با صاحبان افکار و پیروان ادیان، شیوه ای بود که امام(ع) از آغاز امامت و پیش از حضور در دربار مأمون در پیش گرفته بود و در کمال سماحت و شرح صدر و بدون نابردباری از هر نقد و شبهه ای در هر سطحی استقبال می کرد و آن را پاسخ می داد. ولایتعهدی اما فرصتی افزون را فراهم آورد. بررسی های تاریخی از این دست کمکی است برای شناخت بعدی از ابعاد شخصیت فکری و علمی حضرت رضا(ع) و نقش مهمی که در تعدیل انظار و کاستن از تنش های فکری و حفظ اصالتهای دینی و صیانت عقلانیت اسلامی وتحکیم مبانی عقیدتی و کلامی ایفا فرموده اند. رهبری در «دورانِ گذار» از پیچیدگی و دشواری ویژه و محال گونه ای برخوردار است. به جرأت می توان گفت، اگر ادای شایسته و بی نقصِ این وظیفه از سوی امام(ع) نبود، هدفی که دشمنان در متزلزل کردن بنیان دین در بیش از یک قرن پیش (در اواسط قرن اول) دنبال می کردند و با قیام امام حسین(ع) ناکام مانده بود، در این عصر به شکلی دیگر و البته با سهولت به فرجام می رسید.
*پس به همین دلیل عصر امام هشتم (ع)، دوران طلایی تمدن و فرهنگ اسلامی اطلاق می شود؟
** همین طور است، با سیری در حیات فکری حضرت رضا(ع) و نهضت علمی ای که آن حضرت آغازکرد و امامان بعد از ایشان آن را تداوم دادند، درمی یابیم که درست آن زمان که مغرب زمین در آتش جهل قرون وسطایی می سوخت و لحظه به لحظه سیر انحطاط فرهنگی را می پیمود و حکمت کلیسایی حاکمیت جبارانه خود را بر هر حکمت و فکرت دیگری مسلط کرده بود، در آن سوی مرزها، اندیشه اسلامی با تبلیغ و ترویج آزادی فکری نه تنها از اندیشه های مخالف و معارض برنمی آشفت، بلکه با رویی گشاده و آغوشی گشوده هر اشکال و شبهه ای را پاسخ می داد.در واقع در حوزه اسلامی، اگر رنسانس و زایشی ضرورت دارد، که دارد، در بازگشت به حقیقت و اصالت هاست، صد البته بازگشتی خردمندانه که در آن تدبیر و گره گشایی پدیده های عصری نهفته است.

منبع: روزنامه قدس





موضوع: تاریخ امام رضا (ع)، امام رضا(ع)، برچسب ها: شرایط فرهنگی عصر امام رضا(ع)، فرهنگی، امام حسین(ع)، دکتر محمد حسین رجبی دوانی، بازگشت به حقیقت رنسانسی، یا امام رضا،
[ سه شنبه 5 بهمن 1395 ] [ 02:10 ق.ظ ] [ امیرحسین شجاعی ]

زیارت مجازی حرم مطهر رضوی

فا تولز – ابزار رایگان وبمسترکد پرچم های سه گوش

هدایت به بالای صفحه

پشتیبانی