اَللّهُمَ صَلِّ عَلی علی بن مُوسَی الِّرِضاالمَرُتَضی اَلاِمامِ التَّقیِّ النَّقیِّ وَ حُجَتِکَ عَلی مَن فَوقَ الاَرضِ وَ مَن تَحتَ الثَّری اَلصِدّیقِ الشَّهیدِ صَلاةً کَثیرَةً تآمَّةً زاکِیَةً مُتَواصِلَةً مِتَواتِرَةً مُتَرادِفَةًکَاَفضَلِ ما صَلَّیتَ عَلی اَحَدٍ مِن اَولیائِکَ

آموزه های قرآن در استدلال های رضوی

زندگی امام رضا علیه السلام با دوره زمامداری مامون هفتمین خلیفه عباسی مصادف بود. مامون از حضور امام رضا علیه السلام در نزد خود اظهار مباحات می‎كرد و از وجود آن امام همام در تشكیل نشست‎ها و مناظره‎های علمی میان دانشمندان مذاهب مختلف بهره می‎برد. امام رضا علیه السلام نیز چنان شرایطی را فرصت مناسبی برای بیان حقایق دین اسلام و تبیین آموزه‎های قرآنی می‎دانست و با بهره فراوانی كه در علم و دانش و اخلاق و معنویت داشت، به استدلال و گفت و گو با اهل دانش و مناظره می‎پرداخت. از آنجا كه منبع دانش آن حضرت، كتاب خدا و سنت پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله بود، طبیعتاً به این دو منبع غنی و با اهمیت، استناد می‎كرد. نمونه‎هایی از استدلال‎هایی را كه آن امام بزرگوار با استناد به قرآن كریم بیان داشته در این نوشتار، از نظر می‎گذرانیم:

ادامه در ادامه مطلب

زندگی امام رضا علیه السلام با دوره زمامداری مامون هفتمین خلیفه عباسی مصادف بود. مامون از حضور امام رضا علیه السلام در نزد خود اظهار مباحات می‎كرد و از وجود آن امام همام در تشكیل نشست‎ها و مناظره‎های علمی میان دانشمندان مذاهب مختلف بهره می‎برد. امام رضا علیه السلام نیز چنان شرایطی را فرصت مناسبی برای بیان حقایق دین اسلام و تبیین آموزه‎های قرآنی می‎دانست و با بهره فراوانی كه در علم و دانش و اخلاق و معنویت داشت، به استدلال و گفت و گو با اهل دانش و مناظره می‎پرداخت. از آنجا كه منبع دانش آن حضرت، كتاب خدا و سنت پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله بود، طبیعتاً به این دو منبع غنی و با اهمیت، استناد می‎كرد. نمونه‎هایی از استدلال‎هایی را كه آن امام بزرگوار با استناد به قرآن كریم بیان داشته در این نوشتار، از نظر می‎گذرانیم:

برگزیدگان خداوند

در مجلس مامون جمعی از علمای عراق و خراسان گرد آمده بودند. حضرت رضا علیه السلام در آن جمع حضور داشت. مامون معنای آیه: "ثم اورثنا الكتاب الذین اصطفینا من عبادنا(1) سپس كتاب را بدانها كه برگزیدیم به میراث دادیم." را از آنان خواست. علما گفتند منظور از برگزیدگان، همه امت اسلامند. مامون گفت: یا ابوالحسن! شما چه می‎فرمایید؟ امام فرمود: من آنچه را گفتند نمی‎گویم، مراد خداوند از اصطفاء (برگزیدگان) عترت پاك پیغمبر است؛ اگر مراد امت بود باید همه در بهشت باشند، در حالی كه به دنبال آیه مباركه آمده است: «فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخیرات باذن الله ذلك هوالفضل الكبیر. (2) سپس برخی از آنان در حق خود ستمكارند، برخی میانه‎رو و جمعی در كارهای خیر پیش‎قدم هستند و این فضیلتی بزرگ است.

عترت و امت

ریان ابن صلت گفت: امام رضا علیه السلام در مجلسی در مرو حاضر شد كه عده‎ای از علمای عراق و خراسان در آن حضور داشتند؛ از امام پرسیدند: آیا عترت همان آل است یا شامل افراد دیگری نیز می‎گردد؟ حضرت پاسخ داد: ایشان همان آل هستند. مامون پرسید: آیا خداوند عترت را بر سایر مردم برتری داده است؟ حضرت فرمود: خداوند عز و جل در كتاب خود، عترت را بر سایر مردم شرح داده است. مامون گفت: در كجای قرآن است؟ حضرت فرمود: ان الله اصطفی آدم و نوحاً و آل ابراهیم و آل عمران علی العالمین ذریه بعضها من بعض و الله سمیع علیم(4)؛ خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید، آنان نسلی هستند كه از یكدیگر می‎باشند و خداوند شنوا و دانا است. و همچنین در «ام یحسدون الناس علی ما اتا هم الله من فضله فقد اتینا آل ابراهیم الكتاب و الحكمه و ایتناهم ملكاً عظیما(5)؛ آیا مردم به خاطر فضیلتی كه خداوند به آنان داده است حسد می‎ورزند؟ ما به آل ابراهیم كتاب و حكمت دادیم و به آنان پادشاهی بزرگ عطا نمودیم.

ایمان پس از كفر

عبدالواحد بن محمد عبدوس نیشابوری به سند متنی از ابراهیم ابن محمد همدانی روایت كرده كه گفت: از علی بن موسی الرضا علیه السلام پرسیدم خداوند عز و جل به چه دلیل فرعون را با این كه ایمان آورد و به یكتایی او اقرار نمود غرق كرد؟ فرمود: برای این كه وقتی او عذاب را به چشم خود مشاهده كرد، ایمان آورد و ایمان پس از روبرو شدن با كیفر، پذیرفته نخواهد بود؛ و این حكم خدای تعالی درباره گذشتگان و آیندگان است؛ چنان كه می‎فرماید: فلما را وا باسنا قالوا امنا بالله وحده كفرنا بما كتابه مشركین فلم یك ینفعهم ایمانهم لما راوا باسنا(6)؛ چون عذاب ما را مشاهده كردند، گفتند: ما ایمان آوردیم به خدای واحد و كافر شدیم به آنچه برای او شریك می‎آوردیم، اما ایمانشان در این هنگام كه عذاب را به عینه دیدند سودی به حالشان نبخشید. و در كلام دیگر فرمودند: ... یوم یاتی بعض ایات ربك لاینفع نفساً ایمانها لم تكن امنت من قبل او كسبت فی ایمانها خیراً (7)؛ روزی كه پاره‎ای از عذاب پروردگارت بیاید، هیچ كس در آن روز كه عذاب آید، ایمان آوردنش - در صورتی كه قبلاً ایمان نیاورده بود یا در ظرف مدت ایمانش كار خیری از او سر نزده - فایده‎ای به حالش نخواهد داشت.
از علی بن موسی الرضا علیه السلام پرسیدم خداوند عز و جل به چه دلیل فرعون را با این كه ایمان آورد و به یكتایی او اقرار نمود غرق كرد؟ فرمود: برای این كه وقتی او عذاب را به چشم خود مشاهده كرد، ایمان آورد و ایمان پس از روبرو شدن با كیفر، پذیرفته نخواهد بود؛ و این حكم خدای تعالی درباره گذشتگان و آیندگان است.

فرعون زمانی كه غرق می‎شد، گفت: "قال امنت انه لا اله الا الذی امنت به بنو اسرائیل و انا من المسلمین(8)؛ گفت ایمان آوردم به این كه معبودی نیست، مگر آن كه بنو اسرائیل بدان ایمان آوردند و من از مسلمانان شدم." به او گفته شد: الان و قد عصیت قبل و كنت من المفسدین فالیوم ننجیك ببدنك لتكون لمن خلفك آیه ... (9)؛ اكنون اظهار ایمان می‎كنی؟ در حالی كه پیش از این سخت طغیان داشتی و از تبهكاران بودی. ما امروز پیكر بی روحت را نجات می‎دهیم تا برای آیندگان موجب عبرتی باشد.

امام رضا علیه السلام
بداء

معنای لغوی بداء «ظاهر شدن و هویدا گشتن» است، و در عرف عالمان علوم دینی «پیدا شدن رای دیگر در امری است كه پیش از این به خاطر نگذشته باشد.» همچنین ایجاد رایی برای خالق است به جز آنچه كه قبلاً اراده وی بر آن تعلق گرفته بود.(10) برخی پنداشته‎اند بداء همان ناسخ و منسوخ است كه در ضمن علوم قرآنی مورد بحث و بررسی قرار می‎گیرد.

سلیمان مروزی - از مشاهیر متكلمان خراسان - در مجلس مامون حضور یافت تا درباره «توحید» با امام رضا علیه السلام به مناظره بپردازند؛ چون سلیمان مروزی منكر مساله بداء بود، بحث پیرامون آن آغاز شد. مامون گفت: یا اباالحسن! درباره آنچه در آن بحث و مشاجره می‎كنند چه نظری دارید؟ حضرت فرمود: چطور «بداء» را قبول ندارید در حالی كه خداوند فرموده است: اولم یرالانسان انا خلقناه من قبل و لم یك شیئا(11)؛ آیا انسان نمی‎بیند كه ما او را در گذشته آفریدیم و او هیچ نبود؟ یا "اولا یذكر الانسان انا خلقناه من قبل و لم یك شیئا" (12) و همچنین می‎فرماید: "و هوالذی یبدواالخلق ثم یعیده"(13)؛ و او همان كسی است كه خلقت مخلوقات را آغاز می‎كند سپس آنان را باز می‎گرداند. در جایی دیگر فرموده است: "بدیع السموات و الارض" (14)؛ پدیدآورنده آسمان‎ها و زمین. و نیز "یزید فی الخلق ما یشاء" (15) هر آنچه بخواهد در خلقت می‎افزاید." و "بدا خلق الانسان من طین" (16)؛ خلقت انسان را از گل آغاز نمود. یا در جایی می‎فرماید: "و آخرون مرجون لامرالله اما یعذبهم و اما یتوب علیهم"(17)؛ و دیگران به انتظار امر خدا گذارده شده‎اند، یا آنان را عذاب می‎كند یا بر آنان لطف می‎كند و توبه‎شان را می‎پذیرد.

ذبح عظیم

«فضل بن شاذان» از راویان مشهور آن زمان گوید: حضرت رضا علیه السلام چنین نقل كرد كه وقتی خداوند تبارك و تعالی، به حضرت ابراهیم علیه السلام امر فرمود به جای فرزندش اسماعیل، گوسفندی را كه خداوند فرستاده است ذبح نماید، حضرت ابراهیم علیه السلام در دل آرزو كرد كه ای كاش فرزندش اسماعیل را به دست خود ذبح می‎كرد و دستور ذبح گوسفند صادر نمی‎شد. ذبح فرزند به دست پدر در كتب اسلامی به ذبح عظیم مشهور شده است؛ «و فدیناه بذبح عظیم» (18)؛ ذبح بزرگی را جایگزین او كردیم.

امام رضا علیه السلام
علل احكام

«علل» مجموعه پرسش‎هایی است كه دو تن از راویان شهیر وقت با امام رضا علیه السلام مطرح كرده‎اند؛ در این جا فقط به نقل یكی از آنها (محمد بن سنان) بسنده می‎كنیم:

راوی از امام درباره علت زكات سوال می‎كند. آن بزرگوار در پاسخ، علت زكات را قوت دادن به بینوایان و حفظ اموال ثروتمندان و اغنیاء دانست و فرمود: خداوند تبارك و تعالی اهل صحت و سلامت را مكلف ساخته تا به نیازهای آفت زدگان و بلا دیدگان قیام نمایند. چنان كه خود فرموده است: لتبلون فی اموالكم و انفسكم(19)؛ در اموال و جان‎ها و انفستان مورد امتحان و آزمایش واقع خواهید شد.

صاحب «تحف العقول عن آل الرسول» ذیل روایات مفصلی از علی بن موسی الرضا علیه السلام در زمینه مسائل دینی و دنیوی و پند و حكمت و زهد، فصل مشبعی از سخنان آن امام همام را نقل كرده است كه قسمت‎هایی از آن را می‎آوریم:

- حج خانه خدا برای هر كه بدان راه یابد واجب است. در آیه 196 از سوره شریفه «بقره» به حج تمتع و عمره اشاره شده است.
معنای لغوی بداء «ظاهر شدن و هویدا گشتن» است، و در عرف عالمان علوم دینی «پیدا شدن رای دیگر در امری است كه پیش از این به خاطر نگذشته باشد.» همچنین ایجاد رایی برای خالق است به جز آنچه كه قبلاً اراده وی بر آن تعلق گرفته بود. برخی پنداشته‎اند بداء همان ناسخ و منسوخ است كه در ضمن علوم قرآنی مورد بحث و بررسی قرار می‎گیرد.

- نیكی به پدر و مادر گرچه مشرك باشند. البته از آنها اطاعت نكن ولی در دنیا با آنان به خوبی معاشرت كن كه خداوند در آیات 14 و 15 سوره «لقمان» فرموده است: از من و پدر و مادرت سپاسگزار باش.

- كارهای بندگان، مخلوق است؛ نه قائل به جبر باش نه تفویض .

- عمران صابی از حضرت رضا علیه السلام پرسید: ما یگانگی خدا را به كنه و حقیقت می‎شناسیم یا به وصف؟ فرمود: همانا نور ابدی، نخستین موجود یگانه است؛ شریك ندارد، چیزی - در این منزلت - با او نیست، یكتایی است كه دو بر نمی‎دارند؛ نه به كنه معلوم است نه به كلی مجهول؛ نه سر راست و روشن است، نه مبهم، نه در یاد است، نه از یاد رفته، و نه چیزی كه بتوان نام هر چیز دیگر بر او نهاد. بنابراین، هستی نخستین، موجودی است قائم به ذات خود؛ نوری است بی نیاز؛ بی نیاز از هر چه جز اوست؛ نه آغاز دارد نه انجام و نه بر چیزی قرار گرفته (و به دیگر تعبیر، نه زمان دارد و نه مكان)؛ نه در پشت چیزی نهان شده نه در درون چیزی پنهان گشته است. چون یاد او در خاطر گذرد آدمی كلمه‎ای نمی‎یابد كه بتواند برای تعبیر از او به كار برد. (آنچه به كار برد) مثال شبح یا سایه‎ای است. این همه پیش از آن كه آفرینشی در كار باشد، بوده است. اینها همه صفاتی هستند كه پدید آمده‎اند، و بیان و ترجمه‎ای برای تفهیم و تفهم. فهمیدی عمران؟

- خداوند در آیه 132 سوره «طه» فرموده است: خاندانت را به نماز وادار و خود بر آن صبر كن. بنابر این خدای متعال ما را به این خصوصیت ممتاز ساخته است و سایر امت‎ها چنین امتیازی ندارند.

پانوشت:

1- فاطر/ 32 . 2- شیخ صدوق عیون اخبار الرضا، ترجمه علی اكبر غفاری، تهران، انتشارات اسلامیه، 1373. باب 23 و ابن تشعبه حرانی، تحف العقول عن آل الرسول، مواعظ امام رضا علیه السلام . 3- آل عمران/ 33 و 34 . 4- نساء/ 54 . 5- مومن/ 84 و 85 . 6- انعام/ 158 . 7- یونس/ 90 . 8- یونس/ 92- 90 . 9- فرهنگ فارسی معین، ج 1، ص 379 . 10- مریم/ 67 . 11- همان . 12- روم/27 . 13- بقره/117 . 14- فاطر/ 1 . 15- سجده/ 7 . 16- توبه/ 106 . 17- فاطر/ 11 . 18- آل عمران/ 186. 19- تحف العقول عن آل الرسول/ 673 .





موضوع: قرآن، تاریخ امام رضا (ع)، حرم مطهر رضوی، برچسب ها: آموزه های قرآن، آموزه های قرآن در استدلال های رضوی، مامون هفتمین خلیفه عباسی، یا امام رضا،
[ سه شنبه 5 بهمن 1395 ] [ 12:31 ق.ظ ] [ امیرحسین شجاعی ]

زیارت مجازی حرم مطهر رضوی

فا تولز – ابزار رایگان وبمسترکد پرچم های سه گوش

هدایت به بالای صفحه

پشتیبانی